Yapay Zeka Terimleri Sözlüğü
Makine öğrenmesinden büyük dil modellerine, 176 İngilizce terimin sade Türkçe açıklamaları.
A
Activation Function
Bir nöronun çıktısını belirleyen, ağa doğrusal olmayanlık kazandıran fonksiyon.
Active Learning
Modelin, etiketlenmesi en faydalı olacak veri örneklerini kendisinin seçtiği öğrenme stratejisi.
Adversarial Attack
Bir modeli yanıltmak amacıyla girdiye insan gözüyle fark edilmeyecek kadar küçük, kasıtlı değişiklikler ekleme yöntemi.
Agentic AI
Modelin yalnızca soru cevaplamakla kalmayıp, bağımsız olarak plan yapıp araç kullanarak çok adımlı görevleri tamamlaması.
AI Agent
Belirli bir hedefe ulaşmak için algılayan, karar veren ve eyleme geçen yazılım varlığı.
AI Alignment
Yapay zeka sistemlerinin insan değerleri ve niyetleriyle uyumlu davranmasını sağlama çabası.
AI Ethics
Yapay zeka sistemlerinin adil, güvenli ve toplumsal değerlerle uyumlu geliştirilmesini konu alan disiplin.
AI Winter
Yapay zeka araştırmalarına olan ilgi ve finansmanın beklentilerin karşılanmaması nedeniyle keskin şekilde azaldığı dönem.
Anomaly Detection
Veri kümesindeki normal örüntüden önemli ölçüde sapan, olağandışı örnekleri belirleme görevi.
Application Programming Interface / API
Farklı yazılımların birbiriyle standart bir şekilde haberleşmesini sağlayan arayüz.
Artificial General Intelligence / AGI
İnsan seviyesinde ve her alanda genelleyebilen, henüz ulaşılmamış varsayımsal yapay zeka türü.
Artificial Intelligence
Makinelerin insana özgü zeka gerektiren görevleri yerine getirebilmesini sağlayan bilim ve mühendislik alanı.
Attention Mechanism
Modelin bir çıktı üretirken girdinin hangi kısımlarına daha çok odaklanacağını belirleyen mekanizma.
Autoencoder
Girdisini sıkıştırıp tekrar yeniden oluşturmayı öğrenerek verimli temsil öğrenen sinir ağı.
AutoML
Model seçimi, hiperparametre ayarı gibi süreçleri otomatikleştiren yaklaşım.
Autonomous Vehicle
Bilgisayarlı görü, sensör füzyonu ve karar algoritmalarıyla insan müdahalesi olmadan seyredebilen taşıt.
B
Backpropagation
Sinir ağındaki hatayı çıktıdan girdiye doğru yayarak ağırlıkları güncelleyen eğitim algoritması.
Batch
Eğitim sırasında modele aynı anda verilen örnek grubunun boyutu.
Bias
Eğitim verisindeki dengesizliklerin model çıktılarına yansıyan adaletsiz eğilimi.
Big Data
Geleneksel yöntemlerle işlenemeyecek kadar büyük, hızlı üretilen ve çeşitli veri kümelerini ifade eden kavram.
C
Chain-of-Thought
Modelin nihai cevaba adım adım akıl yürüterek ulaşmasını sağlayan prompt tekniği.
Chatbot
Kullanıcılarla doğal dilde diyalog kurmak üzere tasarlanmış yazılım uygulaması.
Chunking
Uzun bir belgeyi, işlenebilir küçük anlamlı parçalara bölme işlemi.
Classification
Bir girdiyi önceden tanımlanmış kategorilerden birine atayan gözetimli öğrenme görevi.
Closed Source Model
Ağırlıkları paylaşılmayan, yalnızca API üzerinden erişilebilen tescilli model.
Clustering
Benzer veri noktalarını etiketsiz olarak gruplara ayıran gözetimsiz öğrenme tekniği.
Computer Use
Bir AI modelinin ekran görüntüsü alarak fare ve klavyeyi kontrol edip, bir insan gibi bilgisayar arayüzlerinde gezinebilmesini sağ…
Computer Vision
Bilgisayarların görüntü ve videolardan anlamlı bilgi çıkarmasını sağlayan alan.
Confusion Matrix
Bir sınıflandırma modelinin doğru ve yanlış tahminlerini sınıflara göre gösteren tablo.
Constitutional AI
Bir modelin, insan tarafından yazılmış etik ilkeler bütününü (bir anayasa) kullanarak kendi çıktısını eleştirip düzeltmesine dayan…
Context Engineering
Bir AI ajanının doğru kararlar alması için gerekli talimat, araç, bellek ve verinin bağlam penceresine ne zaman ve nasıl yerleştir…
Context Window
Bir dil modelinin tek seferde işleyebildiği maksimum token miktarı.
Convolutional Neural Network / CNN
Görüntülerdeki uzamsal örüntüleri filtrelerle tarayarak öğrenen sinir ağı türü.
Cross-Validation
Veri kümesini farklı alt kümelere bölerek modelin genelleme performansını güvenilir şekilde ölçme yöntemi.
D
Data Annotation
Ham veriye, gözetimli öğrenme modellerinin eğitimi için doğru etiket veya açıklama ekleme süreci.
Data Augmentation
Mevcut veriden yeni varyasyonlar türeterek eğitim verisini çoğaltma tekniği.
Data Leakage
Test verisine ait bilginin yanlışlıkla eğitim sürecine karışması sonucu modelin performansının yanıltıcı şekilde yüksek görünmesi.
Data/Model Poisoning
Eğitim verisine kasıtlı olarak kötü niyetli örnekler eklenerek modelin davranışının manipüle edilmesi saldırısı.
Dataset
Belirli bir görev için toplanmış, düzenlenmiş veri örnekleri koleksiyonu.
Decision Tree
Verileri bir dizi evet/hayır sorusuyla dallara ayırarak sınıflandırma veya tahmin yapan model yapısı.
Deep Learning
Çok katmanlı yapay sinir ağları kullanarak karmaşık örüntüleri öğrenen makine öğrenmesi alt dalı.
Deepfake
Bir kişinin yüzünü veya sesini başka bir içeriğe gerçekçi şekilde yerleştiren yapay zeka üretimi.
Differential Privacy
Bir veri kümesine istatistiksel gürültü ekleyerek bireysel kayıtların gizliliğini matematiksel olarak garanti eden teknik.
Diffusion Model
Rastgele gürültüden başlayarak adım adım anlamlı görsel veya ses üreten üretici model türü.
Digital Twin
Fiziksel bir sistemin gerçek zamanlı verilerle güncellenen sanal kopyası.
Dimensionality Reduction
Veri setindeki değişken sayısını, mümkün olduğunca bilgi kaybetmeden azaltma işlemi.
Dropout
Eğitim sırasında rastgele nöronları devre dışı bırakarak aşırı öğrenmeyi azaltan düzenlileştirme tekniği.
E
Edge AI
Modelin bulut yerine cihazın kendisinde (telefon, kamera vb.) çalıştırılması yaklaşımı.
Embedding
Kelime, cümle veya nesnelerin anlamsal ilişkilerini sayısal vektörler olarak temsil eden yöntem.
Emotion Recognition
Yüz ifadesi, ses tonu veya metinden bir kişinin duygusal durumunu tespit etme teknolojisi.
Encoder-Decoder Architecture
Girdiyi önce sıkıştırılmış bir temsile kodlayan, ardından bu temsilden çıktı üreten sinir ağı mimarisi.
Ensemble Learning
Birden fazla modelin tahminlerini birleştirerek tek bir modelden daha güçlü sonuç üreten yöntem.
Epoch
Eğitim verisinin tamamının modelden bir kez geçirilmesi anlamına gelen eğitim birimi.
Expert System
Belirli bir alandaki insan uzmanlığını kural tabanlı bir bilgi tabanıyla taklit eden erken dönem yapay zeka sistemi.
Explainable AI / XAI
Bir modelin kararlarının neden ve nasıl verildiğini insan tarafından anlaşılır kılan yöntemler bütünü.
F
F1 Score
Kesinlik ve duyarlılığın harmonik ortalamasını alan sınıflandırma başarı metriği.
Facial Recognition
Bir görüntü veya videodaki yüz özelliklerini analiz ederek kişi kimliğini belirleme veya doğrulama teknolojisi.
Feature
Bir modelin girdisini oluşturan, veriyi tanımlayan ölçülebilir özellik.
Feature Engineering
Ham veriden modelin daha iyi öğrenmesini sağlayacak anlamlı girdi değişkenleri türetme süreci.
Federated Learning
Verinin merkezi bir sunucuya taşınmadan, cihazlarda yerel olarak model eğitimi yapılmasını sağlayan yöntem.
Few-shot Learning
Modele birkaç örnek göstererek yeni bir görevi öğretme yöntemi.
Fine-tuning
Önceden eğitilmiş bir modelin belirli bir göreve özel veriyle yeniden eğitilmesi.
Foundation Model
Geniş ve çeşitli veriyle eğitilip birçok farklı göreve uyarlanabilen büyük ölçekli model.
Function Calling
Bir dil modelinin, tanımlı bir fonksiyonu doğru parametrelerle çağırmayı önermesini sağlayan yetenek.
Fuzzy Logic
Kesin doğru/yanlış yerine derece derece doğruluk değerleriyle çalışan mantık sistemi.
G
Generative Adversarial Network / GAN
Birbirine karşı yarışan üretici ve ayırt edici iki ağdan oluşan üretici model mimarisi.
Genetic Algorithm
Doğal seçilim ilkelerinden esinlenerek çözümleri nesiller boyunca evrimleştiren optimizasyon yöntemi.
Gradient Descent
Kayıp fonksiyonunu en aza indirmek için model parametrelerini adım adım güncelleyen optimizasyon algoritması.
Graphics Processing Unit / GPU
Paralel hesaplamada uzmanlaşmış, yapay zeka eğitiminde yaygın kullanılan işlemci türü.
Guardrails
Yapay zeka sistemlerinin zararlı, yanlış veya politika dışı çıktı üretmesini engelleyen kontrol mekanizmaları.
H
Hallucination
Yapay zeka modelinin gerçekte var olmayan bilgiyi kendinden emin bir şekilde üretmesi.
Hyperparameter
Eğitim öncesinde belirlenen ve veriden öğrenilmeyen, modelin davranışını şekillendiren ayar değeri.
I
Image Segmentation
Bir görüntüyü piksel düzeyinde anlamlı bölgelere ayıran bilgisayarlı görü görevi.
In-context Learning
Modelin, ağırlıkları güncellenmeden yalnızca promptta verilen örneklerden görevi öğrenmesi.
Inference
Eğitilmiş bir modelin yeni girdiler üzerinde tahmin veya çıktı ürettiği aşama.
J
K
K-Nearest Neighbors / KNN
Bir veri noktasını, ona en yakın k komşusunun çoğunluk sınıfına göre sınıflandıran basit algoritma.
Knowledge Cutoff
Bir modelin eğitim verisinin kapsadığı son tarih; bu tarihten sonraki olayları bilmemesi.
Knowledge Distillation
Büyük ve karmaşık bir modelin bilgisinin daha küçük bir modele aktarılması süreci.
L
Large Language Model / LLM
Devasa metin verisiyle eğitilmiş, insan diline benzer metin üretebilen yapay zeka modeli.
Latent Space
Verinin sıkıştırılmış, temel özelliklerini temsil eden soyut çok boyutlu uzay.
Logistic Regression
Bir olayın olma olasılığını tahmin ederek ikili sınıflandırma yapan istatistiksel model.
Long Short-Term Memory / LSTM
Uzun dizilerdeki bağımlılıkları daha iyi öğrenebilen gelişmiş RNN türü.
Loss Function
Modelin tahminleri ile gerçek değerler arasındaki farkı ölçen fonksiyon.
Low-Rank Adaptation
Büyük modelleri, tüm parametreleri değiştirmeden verimli şekilde ince ayar yapmaya olanak tanıyan teknik.
M
Machine Learning
Sistemlerin açıkça programlanmadan verilerden örüntü öğrenerek tahmin yapmasını sağlayan yöntemler bütünü.
Machine Learning Operations
Makine öğrenmesi modellerinin geliştirilmesi, dağıtılması ve izlenmesi süreçlerini otomatikleştiren mühendislik disiplini.
Mechanistic Interpretability
Bir sinir ağının iç katmanlarındaki hangi devrelerin, hangi kavramı nasıl temsil ettiğini tersine mühendislikle çözmeyi amaçlayan …
Mixture of Experts / MoE
Girdiye göre yalnızca ilgili 'uzman' alt ağların etkinleştirildiği verimli model mimarisi.
Model Card
Bir modelin yetenekleri, sınırlamaları ve önerilen kullanım alanlarını belgeleyen standart doküman.
Model Collapse
Modellerin, yapay zeka tarafından üretilmiş verilerle tekrar tekrar eğitilmesi sonucu çeşitlilik ve kalite kaybetmesi durumu.
Model Compression
Bir modelin boyutunu ve hesaplama maliyetini azaltırken performansını mümkün olduğunca koruma teknikleri bütünü.
Model Context Protocol / MCP
Yapay zeka modellerinin harici araçlara, veri kaynaklarına ve servislere standart bir arayüzle bağlanmasını sağlayan açık protokol…
Model Robustness
Bir modelin, gürültülü, beklenmedik veya kasıtlı olarak manipüle edilmiş girdiler karşısında güvenilir performans gösterebilme yet…
Multi-agent System
Birden fazla yapay zeka ajanının iş birliği veya rekabet içinde birlikte çalıştığı sistem.
Multimodal AI
Metin, görsel, ses gibi farklı veri türlerini birlikte işleyebilen yapay zeka sistemi.
N
Naive Bayes
Bayes teoremine dayanan, özniteliklerin birbirinden bağımsız olduğunu varsayan basit olasılıksal sınıflandırıcı.
Named Entity Recognition / NER
Metin içindeki kişi, yer, kurum gibi özel isimleri tespit edip sınıflandıran NLP görevi.
Narrow AI / ANI
Belirli, sınırlı bir görevde uzmanlaşmış, o alanın dışında genelleme yapamayan yapay zeka türü.
Natural Language Generation / NLG
Yapılandırılmış veri veya bir temsilden akıcı, insan diline benzer metin üretme süreci.
Natural Language Processing / NLP
Bilgisayarların insan dilini anlama, yorumlama ve üretmesini sağlayan alan.
Natural Language Understanding / NLU
Bir makinenin, insan dilinin anlamını ve niyetini kavramasını sağlayan NLP alt dalı.
Neural Network
İnsan beynindeki nöron bağlantılarından esinlenen, katmanlı düğümlerden oluşan hesaplama modeli.
O
Object Detection
Bir görüntüdeki nesnelerin hem sınıfını hem de konumunu belirleyen bilgisayarlı görü görevi.
Online Learning
Modelin, veriler geldikçe sürekli ve artımlı olarak güncellendiği öğrenme yaklaşımı.
Open Source Model
Ağırlıkları ve genellikle kodu herkese açık şekilde paylaşılan yapay zeka modeli.
Optical Character Recognition / OCR
Görüntü içindeki basılı veya el yazısı metni düzenlenebilir dijital metne dönüştüren teknoloji.
Orchestration
Birden fazla model, ajan veya aracın koordineli şekilde bir iş akışında yönetilmesi.
Overfitting
Modelin eğitim verisini ezberleyip yeni verilerde genelleme yapamaması durumu.
P
Parameter
Bir modelin eğitim sırasında öğrendiği, davranışını belirleyen sayısal değerler.
Perplexity
Bir dil modelinin bir metin dizisini ne kadar iyi tahmin ettiğini ölçen istatistiksel metrik.
Precision
Modelin pozitif dediği tahminlerin gerçekte ne kadarının doğru olduğunu ölçen metrik.
Principal Component Analysis / PCA
Veri setindeki en fazla varyansı açıklayan boyutları bularak veriyi daha az boyuta indirgeyen istatistiksel yöntem.
Prompt Caching
Bir isteğin sabit kalan uzun kısımlarını (sistem talimatı, belge içeriği) sunucu tarafında önbelleğe alarak hem maliyeti hem gecik…
Prompt Engineering
Yapay zeka modellerinden istenen çıktıyı almak için giriş metinlerini (prompt) tasarlama sanatı ve bilimi.
Prompt Injection
Kötü niyetli talimatların, meşru girdi içine gizlenerek modelin davranışını manipüle etmesi.
Q
R
Random Forest
Çok sayıda karar ağacının tahminlerini birleştiren popüler topluluk öğrenmesi algoritması.
Reasoning Model
Yanıt vermeden önce görünmeyen bir düşünme aşamasında adım adım akıl yürüten, OpenAI o1/o3 ve DeepSeek R1 gibi model ailelerini ta…
Recall
Gerçek pozitif örneklerin ne kadarının model tarafından doğru şekilde bulunduğunu ölçen metrik.
Recommendation System
Kullanıcı davranışına göre ilgi çekebilecek ürün veya içerikleri öneren sistem.
Rectified Linear Unit
Negatif girdileri sıfırlayan, pozitifleri olduğu gibi geçiren yaygın aktivasyon fonksiyonu.
Recurrent Neural Network / RNN
Sıralı verideki bağımlılıkları yakalamak için önceki adımların bilgisini taşıyan sinir ağı türü.
Red Teaming
Bir yapay zeka sisteminin güvenlik açıklarını ve istenmeyen davranışlarını bulmak için kasıtlı olarak saldırgan gibi test edilmesi…
Regression
Bir girdiye karşılık sürekli sayısal bir değeri tahmin eden gözetimli öğrenme görevi.
Regularization
Modelin aşırı öğrenmesini önlemek için kayıp fonksiyonuna ek kısıtlar ekleyen teknikler.
Reinforcement Learning
Bir ajanın ödül-ceza mekanizmasıyla deneme yanılma yoluyla optimum davranışı öğrendiği yöntem.
Reinforcement Learning from Human Feedback / RLHF
Modelin insan tercihlerine göre ödüllendirilerek hizalandığı eğitim yöntemi.
Responsible AI
Yapay zeka sistemlerinin geliştirilmesi ve dağıtımında etik, güvenlik ve şeffaflık ilkelerinin uygulanması yaklaşımı.
Retrieval-Augmented Generation / RAG
Modelin cevap üretirken harici bir bilgi kaynağından ilgili veriyi çekip bağlama ekleyen yöntem.
Robotics
Fiziksel dünyada algılama, karar verme ve hareket edebilen makinelerin tasarım ve kontrolüyle ilgilenen alan.
S
Self-Attention
Bir dizideki her öğenin aynı dizideki diğer tüm öğelerle ilişkisini hesaplayan dikkat türü.
Self-Supervised Learning
Modelin, veri içindeki bir kısmı diğer kısımlardan tahmin ederek etiketsiz veriden öğrenmesi.
Semantic Search
Anahtar kelime eşleşmesi yerine sorgunun anlamına dayalı sonuç getiren arama yöntemi.
Semi-supervised Learning
Az miktarda etiketli ve çok miktarda etiketsiz veriyi birlikte kullanan öğrenme yöntemi.
Sentiment Analysis
Bir metnin olumlu, olumsuz veya nötr duygusal tonunu belirleme görevi.
Sigmoid Function
Çıktıyı 0 ile 1 arasına sıkıştıran S şeklindeki aktivasyon fonksiyonu.
Softmax Function
Bir vektördeki değerleri toplamı 1 olan olasılık dağılımına dönüştüren fonksiyon.
Speculative Decoding
Büyük bir modelin yanıtını hızlandırmak için önce küçük, hızlı bir modelin taslak kelimeler önermesi ve büyük modelin bunları topl…
Speech Recognition
Sesli konuşmayı yazılı metne dönüştüren teknoloji.
Structured Outputs
Bir dil modelinin yanıtını, önceden tanımlanmış bir JSON şemasına harfiyen uyacak şekilde üretmesini garanti eden özellik.
Style Transfer
Bir görüntünün içeriğini korurken başka bir görüntünün sanatsal stilini uygulayan teknik.
Superintelligence
İnsan zekasını tüm alanlarda kayda değer ölçüde aşan, varsayımsal ileri düzey yapay zeka.
Supervised Learning
Modelin etiketli veri kullanarak girdi-çıktı ilişkisini öğrendiği yöntem.
Support Vector Machine / SVM
Sınıflar arasındaki en geniş boşluğu bularak veriyi ayıran gözetimli öğrenme algoritması.
Swarm Intelligence
Basit kuralları izleyen çok sayıda ajanın etkileşiminden ortaya çıkan kolektif akıllı davranış.
Sycophancy
Bir dil modelinin doğruyu söylemek yerine kullanıcının inandığı veya duymak istediği şeye uyum sağlayarak yanlış ya da abartılı on…
Symbolic AI
Bilgiyi semboller ve mantıksal kurallarla temsil edip işleyen, istatistiksel öğrenmeden önceki klasik yapay zeka yaklaşımı.
Synthetic Data
Gerçek veri yerine yapay olarak üretilen, istatistiksel özellikleri benzer veri.
Synthetic Media
Yapay zeka ile kısmen veya tamamen üretilmiş görsel, ses veya video içerik.
System Prompt
Bir modelin genel davranışını, rolünü ve kurallarını belirleyen, kullanıcı mesajından önce verilen talimat.
T
Technological Singularity
Yapay zekanın kendini özyinelemeli olarak geliştirerek insan kontrolünün ve öngörüsünün ötesine geçtiği varsayımsal an.
Temperature
Modelin çıktı üretirken ne kadar rastgele veya öngörülebilir davranacağını kontrol eden ayar.
Tensor Processing Unit / TPU
Google tarafından geliştirilen, yapay zeka iş yükleri için özel tasarlanmış hızlandırıcı çip.
Test-Time Compute
Bir modelin eğitimden sonra, yanıt üretirken ek hesaplama gücü harcayarak (daha fazla düşünerek) doğruluğunu artırma stratejisi.
Text-to-3D Generation
Yazılı bir açıklamadan üç boyutlu model veya sahne üreten yapay zeka yeteneği.
Text-to-Image Generation
Yazılı bir açıklamadan özgün bir görsel üreten yapay zeka yeteneği.
Text-to-Speech / TTS
Yazılı metni doğal ve akıcı konuşma sesine dönüştüren teknoloji.
Text-to-Video Generation
Yazılı bir açıklamadan hareketli, tutarlı bir video üreten yapay zeka yeteneği.
Time Series Analysis
Zaman içinde sıralı toplanan verilerdeki örüntüleri inceleyerek gelecek değerleri tahmin etme yöntemi.
Token
Bir dil modelinin metni işlerken kullandığı en küçük anlam birimi.
Tokenization
Ham metni modelin işleyebileceği token dizisine dönüştürme süreci.
Tool Use
Bir modelin görevi tamamlamak için hesap makinesi, arama motoru gibi harici araçları çağırabilmesi.
Top-p / Top-k Sampling
Bir sonraki kelimeyi seçerken olasılık dağılımını sınırlayan örnekleme stratejileri.
Training Data
Bir modelin öğrenme sürecinde kullanılan örnekler bütünü.
Transfer Learning
Bir görevde öğrenilen bilginin farklı ama ilişkili bir göreve aktarılması.
Transformer
Dikkat mekanizmasını temel alan, günümüz büyük dil modellerinin mimari temelini oluşturan sinir ağı yapısı.
Turing Test
Bir makinenin insan benzeri zeka sergileyip sergilemediğini ölçmeyi amaçlayan klasik test.
U
Underfitting
Modelin veri içindeki örüntüleri yeterince öğrenemeyecek kadar basit kalması durumu.
Unsupervised Learning
Modelin etiketsiz veri içindeki gizli yapı ve örüntüleri kendi başına keşfettiği yöntem.
V
Vector Database
Embedding vektörlerini depolayıp anlamsal benzerlik araması yapmaya olanak tanıyan veritabanı türü.
Vibe Coding
Kod detaylarına hakim olmadan, isteneni doğal dille tarif ederek AI'ya üretici-yürütücü rolü verilen, sonucu deneyerek ilerlenen k…
Virtual Assistant
Sesli veya yazılı komutlarla kullanıcıya günlük görevlerinde yardımcı olan yapay zeka uygulaması.
Vision-Language Model / VLM
Hem görüntüleri hem metni anlayıp ilişkilendirebilen çok modlu model türü.